W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku naziści podpalili Nową Synagogę przy dawnej ulicy Am Anger, jedną z największych synagog w Niemczech. Tej samej nocy w całej Rzeszy niszczono żydowskie domy modlitwy i sklepy. Dziś w miejscu synagogi przy ul. Łąkowej stoi pomnik pamięci ofiar nocy kryształowej.
W Stalagu VIII A pod Görlitz francuski jeniec Olivier Messiaen po raz pierwszy wykonał swój „Kwartet na koniec czasu”. Grał na fortepianie razem z trzema innymi jeńcami: skrzypkiem, klarnecistą i wiolonczelistą. Słuchało kilkuset współwięźniów i strażników. Teren obozu leży dziś po polskiej stronie, w Zgorzelcu.
Obóz w Rogoźnicy, założony w 1940 roku jako filia Sachsenhausen, zostaje samodzielnym KL Gross-Rosen. Więźniowie pracowali w kamieniołomie granitu. Przez obóz główny i jego filie przeszło około 125 tysięcy ludzi, około 40 tysięcy z nich zginęło.
Brama obozu Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025. Fot.: Heinrich Kämpchen, CC0, Wikimedia Commons
Z Breslau odjeżdża pierwszy transport deportacyjny: 1005 Żydów, wszyscy poniżej 50. roku życia. Przed odjazdem przez kilka dni trzymano ich w lokalu Schiesswerder. Pociąg dotarł do Kowna, gdzie 29 listopada wszystkich rozstrzelano w IX Forcie.
W Auschwitz-Birkenau zostaje zamordowana Edyta Stein: filozofka urodzona we Wrocławiu w żydowskiej rodzinie, później karmelitanka. Deportowano ją z klasztoru w Holandii. Dom jej rodziny przy ul. Nowowiejskiej 38 nosi dziś jej imię.
W Górach Sowich zaczyna się budowa kompleksu „Riese” (Olbrzym): siedmiu podziemnych kompleksów, m.in. w górze Osówka i pod zamkiem Książ. Kopali głównie więźniowie, w większości Żydzi z obozów Gross-Rosen i Auschwitz. Do czego miała służyć budowa, do dziś nie wiadomo dokładnie. Źródła podają wrzesień lub 1 listopada 1943 jako początek prac.
W nocy z 24 na 25 marca 1944 roku 76 alianckich lotników uciekło tunelem „Harry” z obozu jenieckiego Stalag Luft III w Żaganiu. Na wolność dotarło tylko trzech. Pięćdziesięciu schwytanych rozstrzelało Gestapo z rozkazu Hitlera.
Hitler ogłasza Breslau twierdzą (Festung), której trzeba bronić za wszelką cenę. Miasto, dotąd prawie nietknięte przez wojnę, zaczyna się szykować do oblężenia. Źródła podają różne daty, od lipca do września 1944 roku; najczęściej sierpień.
Gauleiter Karl Hanke nakazuje cywilom natychmiast opuścić miasto. Około 60 tysięcy kobiet, dzieci i starców wyrusza pieszo w stronę Opperau (Oporowa) i Kanth (Kątów Wrocławskich), przy mrozie do −20°C, bez transportu i punktów aprowizacji. Wiele osób zamarzło po drodze; liczby ofiar podawane w literaturze bardzo się różnią. 26 stycznia gazeta „Schlesische Tageszeitung” drukuje zarządzenie: kobiety, chłopcy poniżej 16 lat i mężczyźni po sześćdziesiątce mają opuścić miasto, a wszyscy zdolni do marszu mają iść pieszo.
Wycinek prasowy„Schlesische Tageszeitung”, 26 stycznia 1945: zarządzenie Hankego o opuszczeniu miasta. Fot.: Schlesische Tageszeitung, 26.01.1945; fot. Nillerdk, Public domain, Wikimedia CommonsCywile uciekający z Breslau, przełom 1944 i 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
1. Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa rusza z przyczółków na Odrze pod Ścinawą (Steinau) i Oławą (Ohlau). Ofensywa trwa do 24 lutego; w jej trakcie Armia Czerwona okrąża Breslau i dochodzi do Nysy Łużyckiej.
Niemieckie wojska wycofują się w stronę Breslau, 2 lutego 1945. Fot.: Bundesarchiv, Bild 183-H26408, autor nieznany, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
W nocy z 8 na 9 lutego Armia Czerwona wchodzi do Legnicy praktycznie bez walki: Niemcy wycofali się w obawie przed okrążeniem. Walki prawie nie zniszczyły miasta. Po wojnie Legnica na niemal pół wieku stała się siedzibą dowództwa wojsk radzieckich w Polsce.
Oddziały sowieckie docierają do obozu Gross-Rosen. Jest prawie pusty: od stycznia Niemcy ewakuowali więźniów w marszach śmierci. Ostatnie filie obozu wyzwolono dopiero 7–8 maja 1945 roku.
Baraki więźniarskie w Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025. Fot.: Heinrich Kämpchen, CC0, Wikimedia Commons
Wojska sowieckie zamykają pierścień wokół miasta. Zaczyna się oblężenie, które potrwa do 6 maja. W twierdzy zostają dziesiątki tysięcy cywilów. Jedynym połączeniem ze światem jest most powietrzny z lotniska na Gądowie. Źródła podają 13, 15 lub 16 lutego jako początek oblężenia.
Linia frontu wokół Breslau w połowie lutego 1945, naniesiona na plan miasta z 1941. Fot.: Szesnasty (na planie Breslauer Adreßbuch 1941), CC0, Wikimedia Commons
Po utracie lotniska na Gądowie Hanke każe zbudować pas startowy w środku miasta. Cała zabudowa wzdłuż Kaiserstraße zostaje zrównana z ziemią; pracowali przy tym cywile, także pod ostrzałem. Z tej pustej przestrzeni powstał po wojnie plac Grunwaldzki.
W Niedzielę Wielkanocną Armia Czerwona przypuszcza decydujący szturm od zachodu, poprzedzony ostrzałem artylerii i nalotami setek samolotów. Bombardowanie centrum trwa około dwóch dni. Płoną m.in. Ostrów Tumski i okolice placu Bema; katedra św. Jana Chrzciciela zostaje w dużej części zniszczona.
Karl Hanke, który kazał bronić miasta do końca, ucieka z Breslau samolotem, według większości relacji lekką maszyną Fieseler Storch. Leci w stronę Pragi. Zginął w czerwcu 1945 roku w czeskiej niewoli.
Karl Hanke przemawia w Breslau, luty 1945. Fot.: Bundesarchiv, Bild 183-1989-1120-502, fot. Mitschke, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
W Villi Colonia przy dzisiejszej ul. Rapackiego 14 komendant twierdzy gen. Hermann Niehoff podpisuje kapitulację przed dowódcą 6. Armii gen. Władimirem Głuzdowskim. Oblężenie trwało około 80 dni i skończyło się kilka dni po upadku Berlina. Duża część miasta leżała w gruzach.
Gen. Hermann Niehoff w drodze do Villi Colonia, 6 maja 1945. Fot.: Muzeum Miejskie Wrocławia, Public domain, Wikimedia CommonsNiemieccy oficerowie z białymi flagami idą na rozmowy kapitulacyjne, 6 maja 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Wycofujący się Wehrmacht wysadza mosty na Nysie Łużyckiej w Görlitz. Po wojnie rzeka staje się granicą, a wschodnia część miasta to odtąd polski Zgorzelec. Most Staromiejski odbudowano dopiero w latach 2003–2004.
Do zniszczonego Wrocławia przyjeżdża Bolesław Drobner, wyznaczony na pierwszego polskiego prezydenta miasta. Według części źródeł polska grupa administracyjna dotarła dzień wcześniej, 9 maja. Drobner rządził miastem do 15 lipca 1945 roku. Kończy się wojna, a dla Wrocławia zaczyna się nowa historia: wymiana ludności i odbudowa.