Słynne wrocławianki: 19 niezwykłych życiorysów z ulicznej wystawy
W centrum Wrocławia, na pieszych ulicach w okolicy Oławskiej, stoi rząd tablic z portretem i krótkim tekstem o jednej kobiecie. Cykl Pionierki, liderki, wojowniczki Wrocławia jest częścią projektu Kroniki Wrocławianek Fundacji Freya, współfinansowanego ze środków Gminy Wrocław.
Dziewiętnaście kobiet, dziewiętnaście bardzo różnych losów: neurochirurżka, która wyjechała z Niemiec w 1933 roku, pierwsza Europejka na Evereście, poetka, która w wieku 93 lat zdobyła najważniejszą polską nagrodę literacką, kierowca wyścigowa, piosenkarka, pastorka w obozie koncentracyjnym. Oto kim były, pogrupowane według tego, czym się zajmowały.
Nauka i medycyna
Clara Immerwahr-Haber: pierwsza doktor chemii na Uniwersytecie Wrocławskim
1870–1915
Clara Immerwahr urodziła się w 1870 roku w majątku pod Wrocławiem w zamożnej rodzinie żydowskiej. W połowie lat 90. XIX wieku uniwersytet pozwolił kobietom uczestniczyć w wykładach jako wolnym słuchaczkom, i Clara, mająca wówczas około 26 lat, skorzystała z okazji, znosząc niechęć profesorów i żarty kolegów. Pod opieką chemika fizycznego Richarda Abegga obroniła w 1900 roku pracę o rozpuszczalności trudno rozpuszczalnych soli rtęci, miedzi, ołowiu, kadmu i cynku i jako pierwsza kobieta zdobyła doktorat Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1901 roku wyszła za chemika Fritza Habera i porzuciła karierę. Zmarła w 1915 roku. Znana opowieść głosi, że odebrała sobie życie w proteście przeciwko pracom męża nad bronią chemiczną, ale historycy uważają dowody za słabe, więc jej motywów nie znamy na pewno.
Hedwig Kohn: fizyczka wypędzona w 1933 roku
1887–1964
Hedwig Kohn, urodzona we Wrocławiu w 1887 roku, zaczęła chodzić na wykłady z fizyki, zanim kobiety formalnie mogły się immatrykulować (źródła podają rok 1906 lub 1907). Doktorat zrobiła w 1913 roku u Otto Lummera, przez całą I wojnę światową pozostała w Instytucie Fizyki, a w 1930 roku uzyskała habilitację, jako jedna z trzech kobiet w Niemczech przed wojną w dziedzinie fizyki. Badała spektroskopię i pomiar natężenia światła. W 1933 roku nazistowskie przepisy odebrały jej stanowisko, a jej jedyny brat został później zamordowany. W 1940 roku wyjechała przez Szwecję i Związek Radziecki do Stanów Zjednoczonych, gdzie została profesorem Wellesley College i zmarła w 1964 roku.
Alice Ellen Rosenstein: pierwsza lekarka neurochirurg w Niemczech
1898–1991
Alice Rosenstein, urodzona we Wrocławiu w 1898 roku, była córką ordynatora oddziału ginekologii w Szpitalu Żydowskim. Po doktoracie w 1923 roku trafiła do kliniki neurologicznej Otfrida Foerstera, który chwalił jej zręczność operacyjną i talent do rysowania szkiców operacji. We Frankfurcie kierowała zakładem rentgenowskim i wykonała 71 zabiegów neurochirurgicznych, co dało jej miano pierwszej kobiety neurochirurga w Niemczech. Zwolniona w 1933 roku, wyemigrowała do Nowego Jorku, praktykowała potem jako Alice Rost, a w 1943 roku wstąpiła do Medical Corps armii USA, szkoląc jej pierwszą jednostkę kobiecą. Zmarła w 1991 roku.
Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska: „matka renu”
1908–1991
Bogusława Jeżowska, urodzona w 1908 roku, postanowiła studiować chemię we Lwowie po spotkaniu z Marią Curie. W latach 1931–32 wykazała, że ren w kompleksach chlorkowych występuje na piątym stopniu utlenienia, co odkrywcy pierwiastka kwestionowali; w 1939 roku jeden z nich publicznie przyznał jej rację. W czasie wojny kierowała fabryką chemiczną, chroniła jej żydowskiego dawnego dyrektora Emila Tasznera i została później uznana za Sprawiedliwą wśród Narodów Świata. Po 1945 roku przeniosła się do Wrocławia, od podstaw stworzyła Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej i współtworzyła wrocławską szkołę chemii koordynacyjnej. Zmarła w 1991 roku.
Hanna Hirszfeld: założycielka pierwszego szpitala pediatrycznego na Dolnym Śląsku
1884–1964
Hanna Hirszfeld, pediatra, przeżyła warszawskie getto, ale w 1943 roku straciła córkę. Gdy w 1945 roku przyjechała do zrujnowanego Wrocławia z mężem, badaczem grup krwi Ludwikiem Hirszfeldem, pomogła założyć Akademię Medyczną, zaczęła kształcić pierwszych 520 studentów i stworzyła pierwszą na Dolnym Śląsku klinikę pediatryczną z oddziałami, laboratorium, kuchnią mleczną i żłobkiem. W 1947 roku założyła szkołę pielęgniarską. Wspólnie z mężem opracowała wczesne metody leczenia konfliktu serologicznego u noworodków. Zmarła w 1964 roku.
Zofia Gumińska: która sprawiła, że Ogród Botaniczny znów zakwitł
1917–2006
Gdy Zofia Gumińska trafiła w 1948 roku do wrocławskiego Ogrodu Botanicznego, był on usiany schronami, rowami strzeleckimi i amunicją z oblężenia Festung Breslau. Kierowała jego odbudową, odzyskała storczyki ze szklarni zajętych przez Armię Czerwoną i nadzorowała odbudowę palmiarni i kaktusiarni. Od 1958 roku stała na czele ogrodu, była pionierką upraw hydroponicznych w Polsce. Uniwersytet trzykrotnie wnioskował o tytuł profesora dla niej, ale władze komunistyczne odmawiały, a w 1972 roku zwolniły ją bez podania przyczyn. Zmarła w 2006 roku.
Odbudowa miasta po 1945 roku
Zofia Gostomska-Zarzycka: książki, które odbudowały miasto
1899–1952
Zofia Gostomska-Zarzycka, bibliotekarka z Przemyśla, pracowała we lwowskim Ossolineum i w Kanadzie. W maju 1945 roku była jedyną kobietą w pierwszej grupie pionierskiej wysłanej do Wrocławia, co zawdzięczała doświadczeniu we władaniu bronią w mieście pełnym niewybuchów. Jeździła po Dolnym Śląsku, szukając książek i rękopisów ukrytych w kościołach, pałacach i magazynach, korzystając z listy kryjówek niemieckiego konserwatora Grundmana, i uratowała tysiące woluminów dla Biblioteki Uniwersyteckiej. Stworzyła Gabinet Śląski i napisała jeden z pierwszych powojennych przewodników po Wrocławiu. Zmarła w 1952 roku.
Jadwiga Grabowska-Hawrylak: architektka „Manhattanu”
1920–2018
Jadwiga Grabowska-Hawrylak była pierwszą kobietą, która ukończyła architekturę na Politechnice Wrocławskiej, w 1950 roku. Zaczynała od odbudowy zniszczonych w wojnie kamienic przy Rynku, potem projektowała osiedla, szkoły i kościoły. Najbardziej znane jest osiedle Plac Grunwaldzki z lat 60. i 70., zwane „Manhattanem”, odważny brutalistyczny zespół wieżowców. W 1974 roku jako pierwsza kobieta otrzymała Honorową Nagrodę SARP. Zmarła w 2018 roku.
Odwaga w czasach nazizmu
Katharina Staritz: pierwsza wikariuszka miejska Wrocławia
1903–1953
Katharina Staritz, urodzona we Wrocławiu w 1903 roku, obroniła doktorat z teologii w Marburgu, a od 1932 roku pracowała we Wrocławiu jako wikariuszka miejska, stanowisko nie pozwalało jej kierować parafią. Od 1938 roku prowadziła wrocławskie biuro pomagające chrześcijanom pochodzenia żydowskiego w emigracji. Gdy w 1941 roku wprowadzono obowiązek noszenia żółtej gwiazdy, napisała do wrocławskich duchownych, prosząc, by nie wykluczali osób zmuszonych ją nosić. Została zwolniona, w 1942 roku aresztowana i do warunkowego zwolnienia w 1943 roku przebywała w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. Zmarła we Frankfurcie w 1953 roku. Upamiętnia ją tablica w katedrze św. Marii Magdaleny.
Edith Stein: filozofka, karmelitanka i święta
1891–1942
Edyta Stein, urodzona we Wrocławiu w 1891 roku, wychowała się w pobożnej rodzinie żydowskiej, ale w wieku 14 lat uznała się za ateistkę. Studiowała we Wrocławiu i w Getyndze, gdzie została uczennicą i asystentką Edmunda Husserla, a w 1916 roku obroniła doktorat „O zagadnieniu wczucia”. Ponieważ była kobietą, Husserl nie poparł jej habilitacji. Przyjęła chrzest, w 1933 roku wstąpiła do karmelitanek w Kolonii i przyjęła imię Teresa Benedykta od Krzyża. Aresztowana wraz z siostrą Rosą, zginęła w Auschwitz-Birkenau 9 sierpnia 1942 roku. Kanonizowano ją w 1998 roku.
Życie publiczne i sztuka
Paula Ollendorf: pierwsza radna miejska Wrocławia
1860–1938
Paula Ollendorf, urodzona w 1860 roku, była nauczycielką, która stała się motorem opieki społecznej we Wrocławiu. Założyła dom dla dzieci pozamałżeńskich i szkołę dla dziewcząt, a także kierowała wrocławskim oddziałem Żydowskiego Związku Kobiet, który prowadził żłobek, przedszkole i dom dziecka. Gdy w 1918 roku kobiety zyskały prawa wyborcze, kandydowała z listy Niemieckiej Partii Demokratycznej i w 1919 roku została pierwszą kobietą w radzie miejskiej Wrocławia. Naziści zniszczyli jej instytucje, a w 1937 roku, mając 77 lat, wyemigrowała do Palestyny. Zmarła w Jerozolimie w 1938 roku.
Elfriede Reichelt: portrecistka, która fotografowała cesarza
1883–1953
Elfriede Reichelt, urodzona we Wrocławiu w 1883 roku, była jedną z pierwszych kobiet studiujących fotografię w Monachium. Po powrocie do Wrocławia otworzyła studio portretowe, w którym fotografowała wrocławskich uczonych, kolekcjonerów i arystokrację oraz osobistości z całych Niemiec, wśród nich architekta Maxa Berga i cesarza Wilhelma II na wygnaniu w Holandii. Fotografowała także przemysł, krajobrazy i zwierzęta domowe, wystawiała w Śląskim Muzeum Sztuk Pięknych w 1925 roku i należała do Deutscher Werkbund. W połowie lat 30. wycofała się z zawodu i zmarła pod Monachium w 1953 roku.
Urszula Kozioł: pierwsza dama wrocławskiej poezji
1931–2025
Urszula Kozioł przyjechała do Wrocławia na początku lat 50., by studiować polonistykę, i została tu na całe życie. Uczyła w szkołach, a od 1972 do 2022 roku redagowała dział literacki miesięcznika „Odra”, kształtując gusta i odkrywając nowe talenty, oraz współpracowała ze Studenckim Teatrem „Kalambur”. Jej wiersze przetłumaczono na wiele języków. W 2024 roku, mając 93 lata, zdobyła Nagrodę Literacką Nike za tom „Raptularz”. Zmarła w 2025 roku i spoczywa na cmentarzu św. Wawrzyńca.
Anna German: piosenkarka, która studiowała geologię
1936–1982
Anna German urodziła się w 1936 roku w Uzbekistanie; jej ojciec został rozstrzelany w 1938 roku, gdy miała dwa lata. Od 1949 roku mieszkała we Wrocławiu przy ul. Trzebnickiej 5 i studiowała geologię. Debiutowała w Studenckim Teatrze „Kalambur”, a przełom przyniosły jej w 1964 roku „Tańczące Eurydyki”. Śpiewała w siedmiu językach, zdobywała nagrody festiwalowe w Polsce i za granicą, a w 1966 i 1969 roku uznano ją za najpopularniejszą polską piosenkarkę wśród Polonii amerykańskiej. Zmarła w 1982 roku w Warszawie.
Izabela Skrybant-Dziewiątkowska: głos „Pamelo, żegnaj”
1938–2019
Izabela Skrybant-Dziewiątkowska, urodzona w 1938 roku na Kresach, wychowała się pod Wrocławiem i śpiewała w Operetce Wrocławskiej. W 1963 roku wraz z mężem założyła Tercet Egzotyczny, który wykonywał polskie piosenki w latynoamerykańskich rytmach i meksykańskich strojach. Krytycy nazywali to kiczem, ale publiczność kochała zespół, a „Pamelo, żegnaj” śpiewała cała Polska. Zespół koncertował w Europie i USA, także w Carnegie Hall. Po śmierci męża w 2002 roku kontynuowała działalność, zmarła w 2019 roku.
Hanna Gucwińska: wielka popularyzatorka zoo
1932–2023
Hanna Gucwińska pracowała we wrocławskim zoo od 1957 roku i razem z mężem Antonim przez wiele lat nim kierowała. Od 1971 roku przez około trzy dekady współtworzyli program telewizyjny „Z kamerą wśród zwierząt”, ucząc pokolenia Polaków o zwierzętach. W domu wychowywała też osierocone zwierzęta, a raz nawet lwiątko o imieniu Ponte. Otrzymała Order Uśmiechu, przyznawany przez dzieci, a w 2001 roku została posłanką na Sejm. Zmarła w 2023 roku.
Sport i przygoda
Ilse Beckmann: kierowca wyścigowa z fabryki samochodów
1898–1988
Ilse Beckmann, urodzona w 1898 roku, była córką właściciela jednej z wrocławskich fabryk samochodów, która miała własny tor testowy. Zaczęła się ścigać w 1922 roku czerwonym Beckmannem SL 40. W 1927 roku była druga w wyścigu „Dookoła Górnego Śląska” i wygrała „Dookoła Ślęży”, a w Wyścigu Karkonoskim była jedyną kobietą w stawce. Przestała jeździć po tym, jak jej czerwony samochód w niewyjaśnionych okolicznościach spłonął w Szczecinie, a Wrocław opuściła w styczniu 1945 roku jednym z ostatnich pociągów. Zmarła w 1988 roku.
Teresa Swędrowska: symbol koszykówki Ślęzy Wrocław
1959–2012
Teresa Swędrowska grała z numerem 7 w Ślęzie Wrocław, z którą w 1987 roku zdobyła pierwsze w historii klubu mistrzostwo Polski. Rozegrała 120 meczów w reprezentacji Polski, w tym na mistrzostwach świata w 1983 roku, i ponad 270 w Ślęzie, zdobywając blisko 6000 punktów. W 1989 roku została pierwszą zagraniczną zawodniczką francuskiego klubu Bourges Basket. Kontuzje zakończyły jej karierę w wieku 36 lat, potem wykładała na Akademii Wychowania Fizycznego i była komisarzem ligowym. Zmarła w 2012 roku. Jej pamięci poświęcony jest turniej we Wrocławiu.
Wanda Rutkiewicz: z dolnośląskich skałek na Everest i K2
1943–1992
Wanda Rutkiewicz studiowała elektronikę we Wrocławiu, grała w siatkówkę w pierwszej lidze i zaczęła się wspinać na skałkach pod Jelenią Górą. 16 października 1978 roku jako pierwsza Polka, pierwsza Europejka i trzecia kobieta na świecie stanęła na szczycie Mount Everestu. W 1986 roku została pierwszą kobietą na K2. Planowała zdobyć wszystkie czternaście ośmiotysięczników i miała na koncie osiem, gdy w maju 1992 roku zaginęła na Kanczendzondze.
Jak je zobaczyć
Tablice stoją przy pieszych ulicach w okolicy Oławskiej w centrum miasta. Na każdej jest małe zdjęcie miejsca związanego z bohaterką i kod QR prowadzący do dłuższej historii na stronie projektu. Wszystkie informacje pochodzą z samych tablic, Wikipedii i strony Kroniki Wrocławianek; tam, gdzie źródła się różnią, piszemy o tym.
